IV

Είναι ξεκάθαρο ότι η αρχή της δημοκρατίας δεν έχει καμία εγγενή αξία. Δεν είναι μια αρχή αλλά περισσότερο ένας απλός μηχανισμός οργάνωσης, σύμφωνα με την απλή και γενική αριθμητική υπόθεση ότι η πλειοψηφία έχει δίκιο και η μειοψηφία άδικο. Τώρα θα δούμε αν και σε ποιο βαθμό αυτός ο μηχανισμός είναι χρήσιμος και αποτελεσματικός για τη λειτουργία οργανώσεων που αποτελούν πιο περιορισμένες συλλογικότητες μη διαχωριζόμενες από οικονομικούς ανταγωνισμούς. Για να κάνουμε κάτι τέτοιο, αυτές οι οργανώσεις πρέπει να γίνουν αντιληπτές στην διαδικασία της ιστορική τους ανάπτυξης.

Είναι αυτός ο δημοκρατικός μηχανισμός εφαρμόσιμος στη δικτατορία του προλεταριάτου, δηλαδή στη μορφή του κράτους που γεννιέται από την επαναστατική νίκη των εξεγερμένων τάξεων ενάντια στη δύναμη του αστικού κράτους; Μπορεί αυτή η μορφή του κράτους, εξαιτίας του εσωτερικού του μηχανισμού των αντιπροσώπων δυνάμεων και της μορφοποίησης των ιεραρχιών, να ερμηνευτεί γι' αυτούς τους λόγους σας μια “προλεταριακή δημοκρατία”; Το ζήτημα πρέπει να ανοίξει χωρίς προκαταλήψεις, επειδή αν και ίσως καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι ο δημοκρατικός μηχανισμός είναι χρήσιμος κάτω από ορισμένες συνθήκες, για όσο καιρό η ιστορία δεν έχει παράξει έναν καλύτερο μηχανισμό, πρέπει να πειστούμε ότι δεν υπάρχει ο παραμικρός λόγος να εγκαταστήσουμε a priori την αρχή της κυριαρχίας της “πλειοψηφία” του προλεταριάτου. Στην πραγματικότητα την επόμενη μέρα της επανάστασης το προλεταριάτο δεν θα είναι ακόμη μια εντελώς ομοιογενής συλλογικότητα ούτε θα είναι η μόνη τάξη. Στη Ρωσία για παράδειγμα, η εξουσία είναι στα χέρια της εργαζόμενης τάξης και των αγροτών, αλλά αν σκεφτούμε ολόκληρη την ανάπτυξη του επαναστατικού κινήματος, είναι εύκολο να δείξουμε ότι το βιομηχανικό προλεταριάτο, αν και μικρότερο αριθμητικά από τους αγρότες, ωστόσο παίζει έναν πολύ πιο σημαντικό ρόλο. Είναι συνεπώς λογικό ότι ο Σοβιετικός μηχανισμός δίνει πολύ μεγαλύτερη αξία στη ψήφο των εργατών από αυτή των αγροτών.

Δεν σκοπεύουμε να εξετάσουμε διεξοδικά εδώ τα χαρακτηριστικά της ίδρυσης του προλεταριακού κράτους. Δεν θα το θεωρήσουμε μεταφυσικά σαν κάτι απόλυτο, όπως κάνουν οι αντιδραστικοί την ελέω Θεού μοναρχία, οι φιλελεύθεροι τον κοινοβουλευτισμό που βασίζεται στην καθολική ψηφοφορία και οι αναρχικοί το μη-κράτος. Καθώς είναι ένας οργανισμός μιας τάξης με σκοπό να απογυμνώσει την αντίπαλη τάξη από τα οικονομικά της προνόμια, το προλεταριακό κράτος είναι μια πραγματική ιστορική δύναμη που προσαρμόζει τον εαυτό της στους σκοπούς που επιδιώκει, δηλαδή, στις αναγκαιότητες που το γέννησαν. Κάποιες στιγμές η ώθησή του μπορεί να έρθει είτε από μαζικά συμβούλια είτε από τη δράση πολύ περιορισμένων εκτελεστικών οργάνων εξουσιοδοτημένων με πλήρη εξουσία. Αυτό που είναι σημαντικό είναι να δώσουμε σ' αυτή την οργάνωση της προλεταριακής εξουσίας τα μέσα και τα όπλα για να καταστρέψει τα οικονομικά προνόμια της αστικής τάξης και την πολιτική και στρατιωτική αντίσταση των αστών, με έναν τρόπο που να προετοιμάζει για την επακόλουθη εξαφάνιση των ίδιων των τάξεων, και για την όλο και πιο βαθιά μετατροπή των σκοπών και της δομής του προλεταριακού κράτους.

Ένα πράγμα είναι σίγουρο – ενώ ο πραγματικός σκοπός της αστικής δημοκρατίας είναι να στερεί τις τεράστιες προλεταριακές και μικροαστικές μάζες από κάθε έλεγχο του κράτους, κρατώντας το για τις μεγάλες βιομηχανικές, τραπεζικές και γαιοκτημονικές ολιγαρχίες, η δικτατορία του προλεταριάτου πρέπει να είναι ικανή να εμπλέξει τα ευρύτερα στρώματα των προλεταριακών και ημι-προλεταριακών μαζών στον αγώνα που εμπεριέχει. Αλλά μόνο όσοι είναι θύματα των δημοκρατικών προλήψεων μπορούν να φανταστούν ότι για να επιτευχθεί αυτός ο σκοπός χρειάζεται η εγκατάσταση ενός απέραντου μηχανισμού εκλογικού συμβουλίου. Αυτό μπορεί να είναι υπερβολικό ή – πιο συχνά – ανεπαρκές, επειδή αυτή η μορφή αντιπροσώπευσης από πολλούς προλετάριους μπορεί να έχει το αποτέλεσμα να μην παίρνουν μέρος σε άλλες πιο ενεργές εκδηλώσεις του ταξικού αγώνα. Από την άλλη πλευρά, η ένταση του αγώνα σε συγκεκριμένες φάσης του απαιτεί ταχύτητα στις αποφάσεις και τις κινήσεις και μια κεντρική οργάνωση των προσπαθειών σε μια κοινή κατεύθυνση, η οποία, όπως έδειξε η Ρώσικη εμπειρία με ολόκληρη σειρά παραδειγμάτων, επιβάλει στην ίδρυση του προλεταριακού κράτους χαρακτηριστικά τα οποία είναι σε ανοιχτή αντίθεση με τους κανόνες της αστικής δημοκρατίας. Υποστηρικτές της αστικής δημοκρατίας κραυγάζουν για την καταπάτηση των ελευθεριών, αν και είναι μόνο θέμα ξεμασκαρέματος των φιλισταϊκών προλήψεων που πάντοτε τους επιτρέπεται να δημαγωγούν για να εξασφαλίζουν την εξουσία στους προνομιούχους. Στη δικτατορία του προλεταριάτου, οι συνταγματικοί μηχανισμοί της κρατικής οργάνωσης δεν είναι μόνο συμβουλευτικοί, αλλά την ίδια στιγμή εκτελεστικοί. Η συμμετοχή στις λειτουργίες της πολιτικής ζωής, αν όχι για το σύνολο της μάζας των εκλεκτόρων, τουλάχιστον για ένα ευρύ στρώμα των αντιπροσώπων τους, δεν είναι διακοπτόμενη αλλά συνεχής. Έχει ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι αυτό επιτυγχάνεται χωρίς να βλαφθεί στο ελάχιστο ο ενιαίος χαρακτήρας της δράσης ολόκληρου του κρατικού μηχανισμού – μάλλον το αντίθετο. Και αυτό κυρίως χάρη στα κριτήρια που αντιτίθενται σε αυτά του αστικού υπερ-φιλελευθερισμού, δηλαδή, την πραγματική καταπίεση των άμεσων εκλογών και την αναλογική αντιπροσώπευση, μόλις, όπως έχουμε δει, το άλλο ιερό δόγμα της ίσης ψήφου, έχει ξεπεραστεί.

Δεν υποστηρίζουμε ότι αυτά τα νέα κριτήρια που εισάγονται στον αντιπροσωπευτικό μηχανισμό, ή που κωδικοποιούνται σε ένα σύνταγμα, προέρχονται από λόγους αρχής. Κάτω από νέες συνθήκες, τα κριτήρια θα είναι διαφορετικά. Σε κάθε περίπτωση προσπαθούμε να κάνουμε καθαρό ότι δεν αποδίδουμε καμία εγγενή αξία σε αυτές τις μορφές οργάνωσης και αντιπροσώπευσης. Αυτό μεταφράζεται σε μια θεμελιώδη μαρξιστική θέση: η επανάσταση δεν είναι ένα πρόβλημα μορφών οργάνωσης. Αντιθέτως, η επανάσταση είναι ένα πρόβλημα περιεχομένου, ένα πρόβλημα του κινήματος και της δράσης των επαναστατικών δυνάμεων σε μια αέναη διαδικασία, η οποία δεν μπορεί να θεωρητικοποιηθεί και να αποκρυσταλλωθεί σε οποιοδήποτε σχήμα για ένα αμετάβλητο “δομικό δόγμα”.

Σε κάθε περίπτωση, στους μηχανισμούς των εργατικών συμβουλίων δεν θα βρούμε κανένα ίχνος του κανόνα της αστικής δημοκρατίας, που υποστηρίζει ότι ο κάθε πολίτης επιλέγει άμεσα τους αντιπροσώπους του στο ανώτατο αντιπροσωπευτικό σώμα, το κοινοβούλιο. Αντιθέτως, υπάρχουν διαφορετικά επίπεδα εργατικών και αγροτικών συμβουλίων, το καθένα με μια ευρύτερη εδαφική βάση που ολοκληρώνεται στο συνέδριο των Σοβιέτ. Κάθε τοπικό ή περιφερειακό συμβούλιο εκλέγει τους αντιπροσώπους του σε ένα ανώτερο συμβούλιο και με τον ίδιο τρόπο εκλέγει τους δικούς του διαχειριστές και τα εκτελεστικά του όργανα. Στη βάση, στο συμβούλιο πόλης ή υπαίθρου, το σύνολο της μάζας συνεδριάζει. Στην εκλογή των αντιπροσώπων για τα ανώτερα συμβούλια και τα τοπικά διαχειριστικά γραφεία, κάθε ομάδα εκλεκτόρων ψηφίζουν όχι σύμφωνα με ένα αναλογικό σύστημα, αλλά σύμφωνα με ένα σύστημα πλειοψηφίας, διαλέγοντας τους αντιπροσώπους τους από μια λίστα που έχει τεθεί από τα κόμματα. Επιπλέον, καθώς ένας μόνο αντιπρόσωπος είναι αρκετός για να εγκαθιδρύσει έναν σύνδεσμο μεταξύ του κατώτερου και του ανώτερου συμβουλίου, είναι ξεκάθαρο ότι τα δύο δόγματα του τυπικού φιλελευθερισμού – ψήφος για πολλά μέλη από μια λίστα και αναλογική αντιπροσώπευση – καταρρέει. Σε κάθε επίπεδο, τα συμβούλια πρέπει να οδηγήσουν σε όργανα που είναι ταυτόχρονα συμβουλευτικά και διαχειριστικά και άμεσα συνδεδεμένα με την κεντρική διαχείριση. Έτσι είναι φυσικό ότι καθώς προχωράμε σε ανώτερα αντιπροσωπευτικά όργανα, δεν αντιμετωπίζει κανείς κοινοβουλευτικές συνελεύσεις φλύαρων που συζητάνε ατέρμονα χωρίς ποτέ να δρουν· αντιθέτως, συναντάει κανείς συμπαγή και ομοιογενή σώματα ικανά να διευθύνουν την δράση και τον πολιτικό αγώνα, και να δώσουν επαναστατική καθοδήγηση σε ολόκληρη τη μάζα, οργανωμένη έτσι με έναν ενιαίο τρόπο.

Αυτές οι ικανότητες, οι οποίες αναμφίβολα δεν ενυπάρχουν αυτόματα σε κανένα συνταγματικό σχήμα, επιτυγχάνονται σε αυτόν τον μηχανισμό λόγω της παρουσίας ενός πολύ σημαντικού παράγοντα, του πολιτικού κόμματος, το περιεχόμενο του οποίου είναι πολύ βαθύτερο από μια οργανωτική μορφή και το οποίο η συλλογική και ενεργή συνείδηση και θέληση επιτρέπει να προσανατολιστεί στην εργασία σύμφωνα με τις ανάγκες μιας μακριάς και διαρκώς προοδευόμενης διαδικασίας. Από όλα τα όργανα της δικτατορίας του προλεταριάτου, το πολιτικό κόμμα είναι αυτό του οποίου τα χαρακτηριστικά προσεγγίζουν περισσότερο αυτά μιας ομοιογενούς ενιαίας συλλογικότητας, ενωμένης στην δράση. Στην πραγματικότητα, περικλείει μόνο μια μικρή μειοψηφία των μαζών, αλλά οι ιδιότητες που το διακρίνουν από όλες τις άλλες ευρύτερης βάσης μορφές αντιπροσωπευτικών οργανισμών αναδεικνύει ακριβώς ότι το κόμμα αποτελεί το συλλογικό συμφέρον και κίνημα καλύτερα από οποιοδήποτε άλλο όργανο. Όλα τα μέλη του κόμματος συμμετέχουν άμεσα στην επίτευξη του κοινού σκοπού και ετοιμάζουν τους εαυτούς τους να επιλύσουν τα προβλήματα του επαναστατικού αγώνα και της ανοικοδόμησης της κοινωνίας, που η πλειοψηφία των μαζών παίρνει χαμπάρι μόνο όταν πρακτικά βρίσκεται μπροστά τους. Για όλους αυτούς τους λόγους, σε ένα σύστημα αντιπροσώπευσης βασισμένο όχι στο δημοκρατικό ψέμα αλλά σε ένα στρώμα του πληθυσμού του οποίου τα κοινά θεμελιώδη συμφέροντα παρακινούν στο δρόμο της επανάστασης, είναι φυσικό ότι οι επιλογές πέφτουν αυθόρμητα σε στοιχεία που τίθενται μπροστά από το επαναστατικό κόμμα, που είναι εφοδιασμένο να ανταποκριθεί στις ανάγκες του αγώνα και να επιλύσει τα προβλήματα για τα οποία στάθηκε ικανό να προετοιμάσει τον εαυτό του. Δεν αποδίδουμε αυτές τις ικανότητες του κόμματος στην συγκεκριμένη μορφή οργάνωσής του, περισσότερο απ' ότι κάνουμε για οποιονδήποτε άλλο οργανισμό. Το κόμμα μπορεί να είναι ή να μην είναι ικανοποιητικό για την αποστολή της διεύθυνσης της επαναστατικής δράσης της τάξης· δεν είναι οποιοδήποτε πολιτικό κόμμα αλλά ένα συγκεκριμένο, το επονομαζόμενο κομμουνιστικό κόμμα, που μπορεί να επιτελέσει αυτό το σκοπό, και ακόμη και το κομμουνιστικό κόμμα δεν είναι απρόσβλητο από ένα σωρό κινδύνους εκφυλισμού και διάλυσης. Αυτό που κάνει το κόμμα ικανό για αυτή την αποστολή δεν είναι οι νόμοι του ή μόνο τα εσωτερικά οργανωτικά μέτρα. Είναι τα θετικά χαρακτηριστικά που αναπτύσσονται μέσα στο κόμμα επειδή συμμετέχει στον αγώνα σαν μια οργάνωση που έχει έναν μόνο προσανατολισμό που τον αντλεί από την κατανόηση της ιστορικής διαδικασίας, σχηματίζει ένα θεμελιώδες πρόγραμμα το οποίο έχει μεταφραστεί σε συλλογική συνείδηση και την ίδια στιγμή έχει μια ασφαλή οργανωτική πειθαρχία.

Για να επιστρέψουμε στη φύση του μηχανισμού της δικτατορίας του προλεταριάτου – ο οποίος έχουμε ήδη πει ότι είναι τόσο εκτελεστικός όσο και νομοθετικός σε όλα τα επίπεδα – πρέπει να προσθέσουμε κάτι για να καθορίσουμε λεπτομερώς σε ποια καθήκοντα της συλλογικής ζωής ανταποκρίνονται οι εκτελεστικές λειτουργίες και δικαιώματα αυτού του μηχανισμού. Αυτές οι λειτουργίες και τα δικαιώματα είναι η κύρια αιτία του σχηματισμού του, και καθορίζουν τις σχέσεις που υπάρχουν μέσα στον διαρκώς εξελισσόμενο ελαστικό μηχανισμό. Αναφερόμαστε εδώ στην αρχική περίοδο της προλεταριακής εξουσίας την εικόνα της οποίας έχουμε στα τεσσεράμισι χρόνια που η δικτατορία του προλεταριάτου υπάρχει στη Ρωσία, επειδή δεν σκοπεύουμε να κάνουμε υποθέσεις για το ποια θα είναι η οριστική βάση των αντιπροσωπευτικών οργάνων στην αταξική κομμουνιστική κοινωνία. Δεν μπορούμε να προβλέψουμε πως ακριβώς θα αναπτυχθεί η κοινωνία καθώς προσεγγίζει αυτό το στάδιο· μπορούμε μόνο να οραματιστούμε ότι θα κινηθεί προς την κατεύθυνση της συγχώνευσης των διάφορων πολιτικών, διαχειριστικών και οικονομικών οργάνων, και την ίδια στιγμή, προς έναν προοδευτικό περιορισμό κάθε στοιχείου εξαναγκασμού και του κράτους του ίδιου σαν ένα όργανο εξουσίας μιας τάξης και σαν όπλο του αγώνα ενάντια στην επιβίωση των εχθρικών τάξεων.

Στην αρχική της περίοδο η δικτατορία του προλεταριάτου έχει ένα εξαιρετικά δύσκολο και σύνθετο καθήκον που μπορεί να χωριστεί σε τρεις σφαίρες δράσης: πολιτικές, στρατιωτικές και οικονομικές. Η στρατιωτική άμυνα ενάντια στις αντεπαναστατικές επιθέσεις τόσο εσωτερικές όσο και εξωτερικές και η αναδημιουργία της κοινωνίας σε μια συλλογική βάση βασισμένης σε ένα συστηματικό και λογικό πλάνο δράσεων το οποίο, ενώ χρησιμοποιεί τις διάφορες δυνάμεις ολόκληρης της μάζας με τη μέγιστη αποδοτικότητα και αποτελεσματικότητα, πρέπει επίσης να πετύχει μια παντοδύναμη ενότητα. Συνεπώς, το σώμα που οδηγεί τον αγώνα ενάντια στον ντόπιο και ξένο εχθρό, δηλαδή ο επαναστατικός στρατός και αστυνομία, πρέπει να βασίζεται στην πειθαρχία και η ιεραρχία της πρέπει να είναι συγκεντρωμένη στα χέρια της προλεταριακής εξουσίας. Ο ίδιος ο Κόκκινος Στρατός είναι έτσι μια οργανωμένη μονάδα της οποίας η ιεραρχία επιβάλλεται από έξω, από την κυβέρνηση του προλεταριακού κράτους, όπως και η επαναστατική αστυνομία και τα δικαστήρια.

Τα προβλήματα του οικονομικού μηχανισμού τον οποίο το νικηφόρο προλεταριάτο κατασκευάζει ώστε να προετοιμάσει τα θεμέλια του νέου συστήματος παραγωγής και διανομής είναι πιο σύνθετο. Το χαρακτηριστικό που ξεχωρίζει αυτή τη λογική διαχείριση από το “χάος” της ατομικής αστικής οικονομίας, είναι ο συγκεντρωτισμός. Κάθε επιχείρηση πρέπει να διοικείται προς συμφέρον ολόκληρης της συλλογικότητας και σε αρμονία με τις ανάγκες ολόκληρου του πλάνου παραγωγής και διανομής. Από την άλλη πλευρά, η οικονομική μηχανή (και οι ομάδες ατόμων που την αποτελούν) διαρκώς τροποποιείται, όχι μόνο μέσω της δικιάς της βαθμιαίας ανάπτυξης αλλά επίσης από τις αναπόφευκτες κρίσεις σε μια περίοδο τόσο τεράστιων μετασχηματισμών, που δεν μπορεί να είναι χωρίς πολιτικούς και στρατιωτικούς αγώνες. Αυτές οι σκέψεις οδηγούν στα ακόλουθα συμπεράσματα: στην αρχική περίοδο της δικτατορίας του προλεταριάτου, αν και τα συμβούλια στα διάφορα επίπεδα, πρέπει να ορίζουν τους αντιπροσώπους τους στα τοπικά εκτελεστικά όργανα καθώς και στα νομοθετικά όργανα σε ανώτερα επίπεδα, η απόλυτη ευθύνη για την στρατιωτική άμυνα και σε λιγότερο αυστηρό βαθμό, για την οικονομική εκστρατεία, πρέπει να παραμείνει στο κέντρο. Από τη μεριά τους, τα τοπικά όργανα βοηθούν να οργανωθούν οι μάζες πολιτικά έτσι ώστε να συμμετέχουν στην επίτευξη των πλάνων και να αποδέχονται την στρατιωτική και οικονομική οργάνωση. Με αυτόν τον τρόπο δημιουργούν τις συνθήκες για την ευρύτερη δυνατή και συνεχής δράση των μαζών και μπορούν να κατευθύνουν την δραστηριότητα προς τον σχηματισμό ενός πολύ συγκεντρωτικού προλεταριακού κράτους.

Αυτές οι σκέψεις προφανώς δεν σκοπεύουν να αρνηθούν κάθε δυνατότητα κίνησης και συνεργασίας στα ενδιάμεσα όργανα της κρατικής ιεραρχίας. Αλλά θέλουμε να δείξουμε ότι δεν μπορεί κάποιος να διατυπώσει τη θεωρία ότι πρέπει τα επαναστατικά εκτελεστικά καθήκοντα της υπεράσπισης της στρατιωτικής ή οικονομικής τάξης να διαμορφωθούν από την εφαρμογή ομάδων εκλεκτόρων οργανωμένων στη βάση των εργοστασίων ή των στρατιωτικών μεραρχιών. Η δομή τέτοιων ομάδων είναι απλά ανίκανη να τους δώσει οποιαδήποτε ιδιαίτερη ικανότητα. Οι μονάδες στις οποίες οι εκλέκτορες ομαδοποιούνται στη βάση, επομένως, μπορούν να σχηματοποιηθούν σύμφωνα με εμπειρικά κριτήρια. Στην πραγματικότητα θα σχηματίσουν τους ίδιους τους σύμφωνα με εμπειρικά κριτήρια, μεταξύ των οποίων, για παράδειγμα, τον κοινό τόπο εργασίας, γειτονιά, φρουρά, πεδίο μάχης ή οποιαδήποτε άλλη συνθήκη της καθημερινής ζωής, χωρίς καμία από αυτές να αποκλείεται a priori ή να λαμβάνεται σαν μοντέλο. Αυτό δεν αποτρέπει να αντιπροσωπευτικά όργανα του προλεταριακού κράτους να βασιστούν με περιοχικό διαχωρισμό σε εκλογικές περιφέρειες. Καμία από αυτές τις σκέψεις δεν είναι απόλυτες, και αυτό μας φέρνει πίσω στη θέση μας ότι κανένα συνταγματικό σχήμα δεν έχει αξία από αρχής και ότι η πλειοψηφική δημοκρατία στην τυπική και αριθμητική της έννοια είναι μόνο μια πιθανή μέθοδος λειτουργίας των σχέσεων που προκύπτουν μέσα στις συλλογικότητες. Άσχετα από το ποια οπτική έχει κανείς, είναι αδύνατο να τους αποδώσουμε κάποιο εγγενή χαρακτήρα αναγκαιότητας ή δικαιοσύνης. Για τους Μαρξιστές αυτοί οι όροι δεν έχουν κανένα νόημα. Συνεπώς δεν σκοπεύουμε να αντικαταστήσουμε το δημοκρατικό σχήμα, το οποίο έχουμε κριτικάρει, με ένα άλλο σχήμα ενός κράτους μηχανής το οποίο από μόνο του θα εξαιρείται από ελαττώματα και λάθη.