II

Σε αυτές τις αυθαίρετες κατασκευές κοινωνικής οργάνωσης, είτε αριστοκρατικές είτε δημοκρατικές, εξουσιαστικές ή φιλελεύθερες, καθώς επίσης και στις αναρχικές αντιλήψεις για μια κοινωνία χωρίς ιεραρχία ή εξουσία, που βασίζεται σε ανάλογα σφάλματα, η κομμουνιστική κριτική αντιπαραθέτει μια πολύ πιο ενδελεχείς μελέτη της φύσης και των κινήτρων των κοινωνικών σχέσεων στην πολύπλοκη εξέλιξή τους διαμέσου της ανθρώπινης ιστορίας και μια προσεκτική ανάλυση των χαρακτηριστικών τους στην σημερινή καπιταλιστική εποχή, από τα οποία αποκομίζει μια σειρά από λογικές υποθέσεις σχετικά με την παραπέρα εξέλιξή τους. Σε αυτό μπορεί επιπλέον να προστεθεί η κολοσσιαία θεωρητική και πρακτική συνεισφορά της προλεταριακής επανάστασης στην Ρωσία.

Θα ήταν περιττό να αναπτύξουμε εδώ τις γνωστές αρχές του οικονομικού ντετερμινισμού και τα επιχειρήματα που δικαιώνουν την χρήση του για την ερμηνεία των ιστορικών γεγονότων και του κοινωνικού δυναμικού. Ο apriorismός, κοινός στους συντηρητικούς και τους ουτοπικούς, εξαλείφεται από την ανάλυση των παραγόντων που βρίσκουν τη ρίζα τους στην παραγωγή, την οικονομία και τις ταξικές σχέσεις που τις καθορίζουν. Αυτό κάνει δυνατή μια επιστημονική εξήγηση των νομικών, πολιτικών, στρατιωτικών, θρησκευτικών και πολιτιστικών γεγονότων τα οποία σχηματίζουν τις ποικίλες εκδηλώσεις της κοινωνικής ζωής.

Θα κάνουμε μια μερική ανασκόπηση της ιστορικής εξέλιξης των μορφών της κοινωνικής οργάνωσης και ομαδοποίησης των ανθρώπων, όχι μόνο σε κράτη, μια διαχωρισμένη αντιπροσώπευση που συγχωνεύει συλλογικά όλα τα άτομα μαζί, αλλά και σε άλλες οργανώσεις που αναδύθηκαν από τις σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων.

Η βάση της ερμηνείας κάθε κοινωνικής ιεραρχίας, περιορισμένη ή εκτεταμένη, είναι οι σχέσεις μεταξύ διαφορετικών ατόμων, και η βάση αυτών των σχέσεων είναι ο καταμερισμός των καθηκόντων και των λειτουργιών μεταξύ αυτών των ατόμων.

Μπορούμε να υποθέσουμε χωρίς να σφάλουμε σημαντικά ότι στην αφετηρία του, το ανθρώπινο είδος υπήρξε σε μια εντελώς ανοργάνωτη μορφή. Λίγα ακόμη αριθμητικά, αυτά τα άτομα μπορούσαν να ζήσουν από τα προϊόντα της φύσης χωρίς την εφαρμογή της τεχνολογίας ή της εργασίας, και σε αυτές τις συνθήκες μπορούσαν να κάνουν χωρίς τους συνανθρώπους τους. Η μόνη υπάρχουσα σχέση, κοινή σε όλα τα είδη, ήταν αυτή της αναπαραγωγής. Αλλά για το ανθρώπινο είδος – και όχι μόνο γι' αυτό – αυτές ήταν ήδη αρκετές για να σχηματίσουν ένα σύστημα σχέσεων με τη δική του ιεραρχία – την οικογένεια. Αυτή μπορούσε να βασίζεται στην πολυγαμία, την πολυανδρία ή τη μονογαμία. Δεν θα εμπλακούμε σε μια αναλυτικότερη προσέγγιση εδώ· ας πούμε μόνο ότι η οικογένεια αντιπροσωπεύει ένα έμβρυο μιας οργανωμένης συλλογικής ζωής, βασισμένης στον καταμερισμό των λειτουργιών, άμεσα καθοριζόμενου από φυσιολογικούς παράγοντες, μιας και η μητέρα έτρεφε και μεγάλωνε τα παιδιά και ο πατέρας αφιέρωνε τον εαυτό του στο κυνήγι, στην απόκτηση λαφύρων και στην προστασία της οικογένειας από εξωτερικούς εχθρούς, κλπ.

Σε αυτή την αρχική φάση, όταν η παραγωγή και η οικονομία ήταν σχεδόν εντελώς ανύπαρκτες, όπως και σε κατοπινά στάδια όταν ήταν ανεπτυγμένες, είναι άχρηστο να εντρυφήσουμε στην θεωρητική ερώτηση του αν έχουμε να κάνουμε με το άτομο-μονάδα ή με την κοινωνία-μονάδα. Χωρίς καμιά αμφιβολία, το άτομο είναι μια μονάδα από μια βιολογική οπτική, αλλά δεν μπορεί κάποιος να κάνει το άτομο βάση της κοινωνικής οργάνωσης χωρίς να πέσει σε μεταφυσικές ανοησίες. Από μια κοινωνική οπτική, όλες οι ατομικές μονάδες δεν έχουν την ίδια αξία. Η συλλογικότητα γεννιέται από σχέσεις και ομαδοποιήσεις στις οποίες η θέση και η δραστηριότητα του κάθε ατόμου δεν απορρέει από μια ατομική λειτουργία αλλά από μια συλλογική που καθορίζεται από τις πολλαπλές επιδράσεις του κοινωνικού περιβάλλοντος. Ακόμη και στην στοιχειώδη περίπτωση μιας ανοργάνωτης κοινωνίας ή μη-κοινωνίας, η απλή φυσιολογική βάση που παράγει την οργάνωση της οικογένειας είναι ήδη επαρκής για να ανασκευάσει το αυθαίρετο δόγμα του ατόμου σαν μια αδιαίρετη μονάδα ελεύθερη να συνδεθεί με άλλες ανθρώπινες μονάδες, χωρίς να παύει να είναι ξεχωριστή από και, με κάποιο τρόπο, ισοδύναμη με αυτές. Σε αυτή την περίπτωση, προφανώς η κοινωνία-μονάδα δεν υπάρχει επίσης, επειδή οι σχέσεις μεταξύ των ανθρώπων, ακόμη και ελαχιστοποιημένες στην απλή έννοια της ύπαρξης των άλλων, είναι εξαιρετικά περιορισμένες στη σφαίρα της οικογένειας ή του κλαν. Το προφανές συμπέρασμα μπορεί να εξαχθεί εξ' αρχής: η κοινωνία-μονάδα δεν έχει υπάρξει ποτέ και πιθανόν ποτέ δεν θα υπάρξει παρά μόνο σαν ένα “όριο” το οποίο μπορεί να ξεπεραστεί προοδευτικά μαζί με την εξαφάνιση των ορίων των τάξεων και των κρατών.

Το ξεκίνημα από το άτομο-μονάδα για να βγάλουμε κοινωνικά συμπεράσματα και να κατασκευάσουμε κοινωνικά προγράμματα δράσης ή ακόμη και για να αρνηθούμε την κοινωνία, είναι ξεκίνημα από μια ψευδής υπόθεση η οποία, ακόμη και σε καινούργιες μορφές, ισοδυναμεί μόνο με μια ανανέωση των αρχών της θρησκευτικής αποκάλυψης και δημιουργίας και μιας πνευματικής ζωής η οποία δεν εξαρτάται από τη φυσική και οργανική ζωή. Ο θεϊκός δημιουργός – ή μια μόνο δύναμη που κυβερνά τη μοίρα του σύμπαντος – έχει δώσει σε κάθε άτομο αυτή τη στοιχειώδης ιδιότητα του να είναι ένα αυτόνομο καλοσχεδιασμένο μόριο με το δώρο της συνείδησης, της θέλησης και της υπευθυνότητας μέσα στο κοινωνικό συνοθύλευμα, ανεξάρτητο από τυχαίους παράγοντες προερχόμενους από τη φυσική επίδραση του περιβάλλοντος. Μόνο το φαίνεσθαι αυτής της θρησκευτικής και ιδεαλιστικής σύλληψης τροποποιείται στο δόγμα του δημοκρατικού φιλελευθερισμού ή του ελευθεριακού ατομικισμού. Η ψυχή σαν μια φλόγα από το ανώτατα Ον, η ατομική αυτονομία του κάθε εκλέκτορα, ή η απεριόριστη αυτονομία του πολίτη μιας κοινωνίας χωρίς νόμους – αυτά είναι κάποιες σοφιστίες που, στα μάτια της Μαρξιστικής κριτικής, είναι μολυσμένες με τον ίδιο παιδαριώδη ιδεαλισμό, άσχετα από το πόσο ανυποχώρητα “υλιστές” μπορεί να ήταν οι πρώτοι φιλελεύθεροι αστοί και οι αναρχικοί.

Αυτή η αρχή ταιριάζει με την εξίσου ιδεαλιστική υπόθεση της τέλειας κοινωνικής μονάδας – του κοινωνικού μονισμού – βασισμένη στη θεϊκή θέληση η οποία υποτίθεται ότι κυβερνά και διευθύνει τη ζωή των ειδών. Επιστρέφοντας στη θεώρηση του πρωτόγονου σταδίου της κοινωνικής ζωής και στην οργάνωση της οικογένειας που ανακαλύπτουμε εκεί, συμπεραίνουμε ότι δεν χρειαζόμαστε μεταφυσικές υποθέσεις σαν του ατόμου-μονάδα και της κοινωνίας-μονάδα για να ερμηνεύσουμε τη ζωή των ειδών και τη διαδικασία της εξέλιξής τους. Από την άλλη πλευρά, μπορούμε θετικά να υποστηρίξουμε ότι σχετιζόμαστε με κάποιου τύπου συλλογική οργάνωση σε συγκεντρωτική βάση, παράδειγμα η οικογένεια. Φροντίζουμε ώστε να μην την κάνουμε ένα αμετάβλητο ή μόνιμο τύπο και να μη τον ιδεολογικοποιήσουμε σαν ένα μοντέλο κοινωνικής συλλογικότητας, όπως ο αναρχισμός ή η απόλυτη μοναρχία κάνει με το άτομο. Αντίθετα, απλά καταγράφουμε την ύπαρξη της οικογένειας σαν την πρωταρχική μονάδα της ανθρώπινης οργάνωσης, η οποία θα ακολουθηθεί από άλλες και η οποία θα τροποποιηθεί από πολλές απόψεις και η οποία θα γίνει συστατικό στοιχείο άλλων συλλογικών οργανώσεων ή, μπορεί να υποστηρίξει κάποιος, θα εξαφανιστεί σε πολύ προχωρημένες κοινωνικές μορφές. Δεν αισθανόμαστε καθόλου υποχρεωμένοι να είμαστε υπέρ ή κατά της οικογένειας από αρχή, καθόλου περισσότερο, για παράδειγμα, απ' ότι για το κράτος. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να αντιληφθούμε την εξελικτική πορεία αυτού του τύπου των ανθρώπινων οργανώσεων. Όταν ρωτάμε τους εαυτούς μας εάν θα εξαφανιστούν μια μέρα, το κάνουμε αμερόληπτα, επειδή δεν συμβαίνει να τα σκεφτόμαστε σαν ιερά και αιώνια ή σαν ολέθρια και προς καταστροφή. Ο συντηρητισμός και το αντίθετό του (δηλ. η άρνηση κάθε μορφής οργάνωσης και κοινωνικής ιεραρχίας) είναι, από μια κριτική ματιά, εξ ίσου αδύναμοι και εξίσου στείροι.

Έτσι αφήνοντας παραπέρα την παραδοσιακή αντίθεση μεταξύ των κατηγοριών του ατόμου και της κοινωνίας, ακολουθούμε την ανάπτυξη και την εξέλιξη των άλλων μονάδων στη μελέτη μας της ανθρώπινης ιστορίας: οργανωμένες ανθρώπινες συλλογικότητες, ευρείες ή περιορισμένες ομάδες ανθρώπων με μια ιεραρχία βασισμένη σε έναν καταμερισμό λειτουργιών, οι οποίες εμφανίζονται σαν οι πραγματικοί παράγοντες και αίτιοι της κοινωνικής ζωής. Τέτοιες μονάδες μπορούν σε κάποιο βαθμό να συγκριθούν με οργανικές μονάδες, με ζωντανούς οργανισμούς των οποίων τα κύτταρα, με τις διαφορετικές τους λειτουργίες και αξίες, μπορούν να αντιπροσωπεύονται από ανθρώπους ή από στοιχειώδης ομάδες ανθρώπων. Ωστόσο η αναλογία δεν είναι πλήρης, καθώς ενώ ένας ζωντανός οργανισμός έχει ξεκάθαρα όρια και υπακούει τους αμετάβλητους βιολογικούς νόμους της ανάπτυξης και του θανάτου του, οι οργανωμένες κοινωνικές μονάδες δεν έχουν καθορισμένα όρια και είναι διαρκώς ανανεωνόμενες, συσχετιζόμενες μεταξύ τους και ταυτόχρονα διασπώμενες και ανασυνδιαζόμενες. Αν επιμείνουμε στο πρώτο παράδειγμα της οικογένειας-μονάδας, πρέπει να εξηγήσουμε το ακόλουθο: αν αυτές οι μονάδες που έχουμε θεωρήσει είναι ξεκάθαρα συντεθειμένες από άτομα και αν η σύνθεσή τους είναι μεταβλητή, παρ' όλ' αυτά συμπεριφέρονται σαν οργανικά και ολοκληρωτικά “όλα”, κι έτσι το να τα διασπάσουμε σε ατομικές μονάδες δεν έχει κανένα πραγματικό νόημα και είναι ισοδύναμο με ένα μύθο. Τα στοιχεία της οικογένειας αποτελούν ένα όλον, η ζωή του οποίου δεν εξαρτάται από το νούμερο των ατόμων που την αποτελούν, αλλά από το δίκτυο των σχέσεών τους. Για να πάρουμε ένα άκομψο παράδειγμα, μια οικογένεια αποτελούμενη από τον σύζυγο, τη σύζυγο και μερικούς αδύναμους γέρους δεν είναι ισοδύναμη με μία άλλη που αποτελείται από τον σύζυγο και πολλούς γερούς νεαρούς άνδρες.

Ξεκινώντας από την οικογένεια, την πρώτη οργανωμένη κοινωνική μορφή, όπου κανείς βρίσκει τα πρώτα παραδείγματα του καταμερισμού των λειτουργιών, τις πρώτες ιεραρχίες, τις πρώτες μορφές της εξουσίας, της κατεύθυνσης των δραστηριοτήτων των ατόμων και της διαχείρισης των αντικειμένων, η ανθρώπινη εξέλιξη πέρασε μέσα από μια άπειρη σειρά άλλων οργανωτικών μορφών, διαρκώς πιο ευρέων και σύνθετων. Η αιτία γι' αυτή την ολοένα αυξανόμενη πολυπλοκότητα γεννιέται αναγκαστικά από την αυξανόμενη πολυπλοκότητα των κοινωνικών σχέσεων και οι ιεραρχίες γεννιούνται από την όλο και μεγαλύτερη διαφοροποίηση μεταξύ των λειτουργιών. Κάτι άμεσα καθοριζόμενο από το σύστημα παραγωγής που η τεχνολογία και η επιστήμη θέτει στη διάθεση των ανθρώπινων δραστηριοτήτων ώστε να παρέχει έναν ολοένα αυξανόμενο αριθμό προϊόντων που ικανοποιούν τις ανάγκες των μεγαλύτερων κοινωνιών που αναπτύσσονται προς υψηλότερες μορφές ζωής. Μια ανάλυση που προσπαθεί να κατανοήσει την διαδικασία της μορφοποίησης και αλλαγής των διάφορων ανθρώπινων οργανώσεων, καθώς και την αλληλεπίδραση των σχέσεων μέσα σε ολόκληρη την κοινωνία, πρέπει να βασίζεται στην έννοια της ανάπτυξης της παραγωγικής τεχνολογίας και των οικονομικών σχέσεων οι οποίες προκύπτουν από τον καταμερισμό των ατόμων ανάμεσα στα διάφορα καθήκοντα που απαιτεί ο παραγωγικός μηχανισμός. Η μορφοποίηση και εξέλιξη δυναστειών, καστών, στρατών, κρατών, αυτοκρατοριών, εταιριών και κομμάτων μπορεί και πρέπει να μελετηθεί στη βάση αυτών των στοιχείων. Κάποιος μπορεί να υποθέσει ότι στο ανώτερο σημείο αυτής της σύνθετης ανάπτυξης κάποιο είδος οργανωμένης μονάδας θα εμφανιστεί η οποία θα περικλείει όλο το ανθρώπινο είδος και η οποία θα εγκαθιδρύσει έναν ορθολογικό καταμερισμό των λειτουργιών μεταξύ όλων των ανθρώπων. Το νόημα και τα όρια που θα έχουν σε αυτή την ανώτερη μορφή ανθρώπινης κοινωνικής ζωής τα ιεραρχικά συστήματα συλλογικής διαχείρισης είναι ένα ζήτημα για περαιτέρω μελέτη.