ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1) Πρόκειται για την επανάσταση του Φλεβάρη του 1848 στη Γαλλία. (Σημ. Σύντ.)

2) Η αγγλική μετάφραση του «Μανιφέστου» της Άλεν Μάκφαρλεϊν κυκλοφόρησε το Νοέμ­βρη του 1850 συντομευμένη στο εβδομαδιαίο έντυπο The Red Republican (Ο Κόκ­κινος Δημοκράτης), αριθ. 21-24, με τον τίτλο Μανιφέστο του Κομμουνιστικού Κόμμα­τος. Το έντυπο The Red Republican ήταν έκδοση του Τζορτζ Τζούλιαν Χάρνεϊ και κυκλοφορούσε από τον Ιούνη μέχρι το Νοέμβρη του 1850 στο Λονδίνο, απηχώντας τις απόψεις των χαρτιστών (σημ. Γερμ. - Σύντ.).

3) Η γαλλική έκδοση που αναφέρεται εδώ κυκλοφόρησε συντομευμένη στο εβδομαδιαίο έντυπο Le Socialiste (Ο Σοσιαλιστής) το Γενάρη και Φλεβάρη του 1872. Ο Σοσιαλιστής κυκλοφορούσε στα γαλλικά στη Νέα Υόρκη από τον Οκτώβρη του 1871 ως το Μάη του 1873. Από το Δεκέμβρη του 1871 ως τον Οκτώβρη του 1872 ήταν το όργανο του γαλλικού τμήματος της Διεθνούς Ένωσης των Εργατών στις ΗΠΑ, και υποστήριζε τα αστικά και μικροαστικά στοιχεία στη Βορειοαμερικάνικη Ομοσπονδία της Διεθνούς. Μετά το Συνέδριο της Χάγης διέκοψε τη σύνδεση με τη Διεθνή (Σημ. Σύντ.)

4) Αυτή η πρώτη ρωσική έκδοση κυκλοφόρησε στη Γενεύη το 1869 σαν μπροσούρα χωρίς εξώφυλλο, χωρίς αναφορά στο συγγραφέα, το μεταφραστή, χωρίς τόπο και χρόνο έκδοσης (Σημ. Σύντ.).

5) Βλέπε τον «Εμφύλιο πόλεμο στη Γαλλία, έκκληση του Γενικού Συμβουλίου της Διεθνούς Ένωσης των Εργατών», γερμανική έκδοση, σελ.19, όπου αναπτύσσεται πιο διεξοδικά (Σημείωση των Μαρξ και Ένγκελς).

6) Βλ. σημ. 4 στην εισαγωγή της γερμανικής έκδοσης του 1872. Τυπώθηκε στο «Ελεύθερο Ρωσικό Τυπογραφείο» του Χέρτσεν που έβγαζε και την εφημερίδα Κολοκόλ. Έδρα του τυπογραφείου ήταν μέχρι το 1865 το Λονδίνο, μετά η Γενεύη [...] Προφανώς, οι Μαρξ και Ένγκελς εννοούσαν «αρχές της δεκαετίας του '70», αφού η πρώτη ρωσική έκδοση έγινε το 1869 [...] (Σημ. Γερμ. Σύντ.).

7) Μετά τη δολοφονία του τσάρου Αλεξάνδρου Β' από μέλη της μυστικής οργάνωσης «Ναρόντναγια Βόλια» («Λαϊκή Θέληση») στις 13.3.1881, o διάδοχος του Αλέξανδρος Γ' κρύφτηκε στο παλάτι της Γκατσίνα (κοντά στην Πετρούπολη), με ισχυρή αστυνομική και στρατιωτική φρουρά, γιατί φοβόταν νέες τρομοκρατικές πράξεις της οργάνωσης (Σημ. Γερμ. Σύντ.).

8) Ο Καρλ Μαρξ πέθανε στο Λονδίνο στις 14 Μαρτίου 1883.

9) Γράφω στον πρόλογο στην αγγλική έκδοση: «Σ' αυτή την ιδέα, που κατά τη γνώμη μου είναι προορισμένη να φέρει για την ιστορική επιστήμη την ίδια πρόοδο που έφερε η θεωρία του Δαρβίνου στις φυσικές επιστήμες, είχαμε και οι δυο πλησιάσει σιγά-σιγά πολλά χρόνια κιόλας πριν από το 1845. Το βιβλίο μου για την Κατάσταση των εργαζομένων τάξεων στην Αγγλία δείχνει πόσο είχα κινηθεί μόνος μου προς την κατεύθυνση αυτή. Αλλά όταν ξαναβρήκα τον Μαρξ στις Βρυξέλλες, την άνοιξη του 1845, την είχε πια επεξεργαστεί ολοκληρωτικά και μου την εξέθεσε σχεδόν με τόσο καθαρά λόγια με όσα τη συνόψισα πιο πάνω εγώ.» (Σημείωση του Ένγκελς στη γερμανική έκδοση του 1890).

10) Η δίκη των κομμουνιστών στην Κολωνία (4.10-12.11.1852) ήταν η πρώτη προσπάθεια της αντίδρασης να διαλύσει το επαναστατικό εργατικό κόμμα. Έντεκα μέλη του πρώτου διεθνούς και ταυτόχρονα του πρώτου γερμανικού επαναστατικού κόμματος των εργατών, της Ένωσης των Κομμουνιστών (1847-1852), πέρασαν από δίκη με την κατηγορία της «προδοσίας της χώρας» (...) Επτά από τους κατηγορούμενους καταδικάστηκαν με τη βοήθεια πλαστογραφημένων εγγράφων και ψευδών καταθέσεων σε φυλάκιση από 3 μέχρι 6 χρόνια (...) (Σημ. Γερμ. Σύντ.).

11) Ο Λασάλ απέναντι σ' εμάς αναγνώριζε προσωπικά τον εαυτό του πάντα σαν «μαθητή» του Μαρξ και σαν τέτοιος στεκόταν φυσικά στο έδαφος του «Μανιφέστου». Αλλιώς έχουν τα πράγματα με τους οπαδούς του, που δεν πήγαιναν πιο μακριά από το αίτημά του για παραγωγικούς συνεταιρισμούς με κρατικές πιστώσεις και που διαιρούσαν όλη την εργατική τάξη σε οπαδούς της κρατικής βοήθειας και σε αυτοβοηθούμενους. (Σημείωση του Ένγκελς).

12) Ο Ετιέν Καμπέ (Etienne Cabet, 1788-1856) ήταν γάλλος νομικός και δημοσιολόγος, συγγραφέας του ουτοπικού μυθιστορήματος «Ταξίδι στην Ικαρία» (1842). Ικαρία ονόμαζε την ουτοπία του και αργότερα την κομμουνιστική αποικία  του στην Αμερική. Ο Βίλχελμ Βάιτλινγκ (Wilhelm Weitling, 1808-1871) ήταν ράφτης. Προπαγάνδιζε έναν ουτοπικό εξισωτικό κομμουνισμό που μέχρι την επεξεργασία του επιστημονικού κομμουνισμού έπαιξε θετικό ρόλο σαν «πρώτη αυτοτελής θεωρητική ώθηση του γερμανικού προλεταριάτου», όπως είπε ο Ένγκελς (Σημ. Γερμ. Σύντ.).

13) Το σύνθημα αυτό πρωτοεμφανίστηκε στον τίτλο του περιοδικού Kommunistische Zeitschrift (Κομμουνιστικό Περιοδικό), στο δοκιμαστικό τεύχος που βγήκε στο Λονδίνο το Σεπτέμβρη του 1847 και που η έκδοσή του είχε αποφασιστεί στο Συνέδριο της Ένωσης των Κομμουνιστών, τον Ιούνη του 1847. Στο δεύτερο Συνέδριο της Ένωσης, που έγινε στο Λονδίνο από τα τέλη Νοέμβρη ως τις αρχές Δεκέμβρη του 1847, ο Μαρξ και ο Ένγκελς επέβαλαν το σύνθημα αυτό σαν σύνθημα του κόμματος. «Στη θέση του παλιού συνθήματος της Ένωσης "Όλοι οι άνθρωποι είναι αδέρφια"», έγραφε o Ένγκελς το 1885, «μπήκε η νέα μαχητική κραυγή "ΙΙρολετάριοι όλων των χωρών, ενωθείτε", που διακηρύττει ανοιχτά το διεθνή χαρακτήρα του αγώνα. Δεκαεφτά χρόνια αργότερα η μαχητική αυτή κραυγή αντηχούσε στον κόσμο σαν πολεμική ιαχή της Διεθνούς Ένωσης των Εργατών, ενώ σήμερα την έχει γράψει στη σημαία του το μάχιμο προλεταριάτο όλων των χωρών.» (Φρίντριχ Ένγκελς, «Για την ιστορία της Ένωσης των Κομμουνιστών», Marx-Engels Werke, τόμ. 21, σελ. 216 - Σημ. Γερμ. Σύντ. ).

14) Με τη λέξη αστική τάξη εννοούμε την τάξη των σύγχρονων καπιταλιστών που είναι κάτοχοι των κοινωνικών μέσων παραγωγής και που εκμεταλλεύονται μισθωτή εργασία. Με τη λέξη προλεταριάτο εννοούμε την τάξη των σύγχρονων μισθωτών εργατών που, επειδή δεν κατέχουν καθόλου δικά τους μέσα παραγωγής, είναι αναγκασμένοι να πουλούν την εργατική τους δύναμη για να μπορούν να ζήσουν. (Σημείωση του Ένγκελς στην αγγλική έκδοση του 1888).

15) Ή, ακριβέστερα, η γραφτή ιστορία. Το 1847 η προϊστορία της κοινωνίας, η κοινωνική οργάνωση που είχε προηγηθεί από κάθε γραφτή ιστορία, ήταν ακόμα σχεδόν άγνωστη. Τότε ο Χαξτχάουζεν ανακάλυψε την κοινή ιδιοκτησία της γης στη Ρωσία. Ο Μάουρερ απέδειξε ότι η κοινή ιδιοκτησία της γης αποτελεί την κοινωνική βάση απ' όπου προήλθαν ιστορικά όλες οι γερμανικές φυλές. Ύστερα ανακάλυψαν σιγά-σιγά ότι οι αγροτικές κοινότητες με την κοινή κατοχή της γης αποτελούσαν την πρωταρχική μορφή της κοινωνίας απ' τις Ινδίες ως την Ιρλανδία. Τέλος, η εσωτερική οργάνωση αυτής της πρωτόγονης κομμουνιστικής κοινωνίας αποκαλύφθηκε στην τυπική της μορφή με την ανακάλυψη του Μόργκαν που επιστέγασε όλο το έργο για την αληθινή φύση του γένους και τη θέση του μέσα στη φυλή. Με τη διάλυση αυτών των πρωταρχικών κοινοτήτων, αρχίζει ο χωρισμός της κοινωνίας σε ξεχωριστές και τελικά ανταγωνιζόμενες τάξεις. (Σημείωση του Ένγκελς στην αγγλική έκδοση του 1888 και στη γερμανική του 1890). Προσπάθησα να παρακολουθήσω την πορεία αυτής της διάλυσης στην Καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους, δεύτερη έκδοση, Στουτγάρδη 1886. (Σημείωση του Ένγκελς στην αγγλική έκδοση του 1888). Στη γερμανική έκδοση του 1890 λείπει η τελευταία φράση αυτής της σημείωσης (Σημ. Σύντ.).

16) Μάστορας των συντεχνιών -πρόκειται για μέλος της συντεχνίας που έχει όλα τα δικαιώματα, για μάστορα μέσα στη συντεχνία κι όχι για τον γεροντότερο μέσα σ' αυτήν. (Σημείωση του Ένγκελς στην αγγλική έκδοση του 1888).

17) Στην έκδοση του 1888 ύστερα από τη λέξη «πρόοδο» μπήκαν οι λέξεις «αυτής της τάξης» (Σημ. Γερμ. Σύντ.).

18) «Κοινότητες» λέγονταν οι πόλεις που δημιουργήθηκαν στη Γαλλία, ακόμα πριν να μπορέσουν να αποσπάσουν από τους φεουδάρχες αφέντες και τους μαστόρους τοπική αυτοδιοίκηση και πολιτικά δικαιώματα σαν «τρίτη τάξη». Για να μιλήσουμε γενικά, εδώ αναφέραμε σαν χαρακτηριστική χώρα για την οικονομική εξέλιξη της αστικής τάξης την Αγγλία και για την πολιτική της εξέλιξη τη Γαλλία. (Σημείωση του Ένγκελς στην αγγλική έκδοση του 1888). Έτσι έλεγαν την αστική τους κοινότητα οι κάτοικοι των πόλεων στην Ιταλία και στη Γαλλία, μόλις εξαγόραζαν ή αποσπούσαν από τους φεουδάρχες αφέντες τους τα πρώτα δικαιώματα για αυτοδιοίκηση. (Σημείωση του Ένγκελς στη γερμανική έκδοση του 1890).

19) Στην έκδοση του 1888, ύστερα από τις λέξεις «ανεξάρτητη δημοκρατία των πόλεων», μπήκαν οι λέξεις «(όπως στην Ιταλία και στη Γερμανία)» και ύστερα από τις λέξεις «τρίτη τάξη, που ήταν φόρου υποτελής στη μοναρχία», μπήκαν οι λέξεις «(όπως στη Γαλλία)» (Σημ. Γερμ. Σύντ.).

20) Στις εκδόσεις που ακολούθησαν τη γερμανική έκδοση του 1872, παραλείπονται οι λέξεις «του αστικού πολιτισμού» (Σημ. Σύντ.)

21) Σε μεταγενέστερα έργα του ο Μαρξ έδειξε ότι ο εργάτης δεν πουλά την εργασία του αλλά την εργατική του δύναμη και χρησιμοποίησε αντί του όρου «αξία της εργασίας» και «τιμή της εργασίας» τους πιο ακριβείς όρους «αξία της εργατικής δύναμης» και «τιμή της εργατικής δύναμης». Βλ. σχετικά τις επεξηγήσεις στην εισαγωγή του Ένγκελς στη νέα έκδοση του έργου του Μαρξ, Μισθωτή Εργασία και Κεφάλαιο, Βερολίνο 1891 (Σημ. Σύντ.).

22) Στην έκδοση του 1888 το «μάζα εργασίας» αντικαταστάθηκε από το «βάρος της εργασίας» (Σημ. Σύντ.).

23) Στην έκδοση του 1888 μετά από τη λέξη «συνασπισμούς» προστέθηκε η λέξη «τρέιντ-γιούνιονς» - συνδικάτα  (Σημ. Σύντ.).

24) Στην έκδοση του 1888 η φράση «τα δικά της πολιτικά και γενικά στοιχεία μόρφωσης» αντικαταστάθηκε από τη φράση «τα δικά της πολιτικά και γενικά στοιχεία μόρφωσης». (Σημ. Σύντ.)

25) Στην έκδοση του 1888 η διατύπωση «στοιχεία μόρφωσης» αντικαταστάθηκε με τη διατύπωση «στοιχεία διαφώτισης και προόδου». (Σημ. Σύντ.).

26) Κουρελοπρολεταριάτο (Lumpenproletariat), ξεπεσμένα, εξαθλιωμένα και εκφυλισμένα μικροαστικά και προλεταριακά στοιχεία (αλήτες, ζητιάνοι κ.λπ.) που έχασαν την ταξική τους θέση στην κοινωνία και μαζί και την ταξική τους συνείδηση. (Σημ. Μετ.)

27) Στην έκδοση του 1888, το «ξεχωριστές» αντικαταστάθηκε με το «αιρετικές». (Σημ. Σύντ.)

28) Στην έκδοση του 1888, το «εκμετάλλευση του ενός από τον άλλο» έγινε «εκμετάλλευση της πλειοψηφίας από τη μειοψηφία» (Σημ. Σύντ.).

29) Στην έκδοση του 1888, το «να ανυψωθεί σε εθνική τάξη» έγινε  «να ανυψωθεί σε ηγέτιδα τάξη του έθνους» (Σημ. Σύντ.).

30) Στις εκδόσεις του Μανιφέστου μετά τη γερμανική έκδοση του 1872, το «το πεδίο της συνείδησης» έγινε «στο πεδίο της γνώσης». (Σημ. Σύντ.).

31) Στις εκδόσεις του Μανιφέστου μετά τη γερμανική έκδοση του 1872, το «αντίθεση» έγινε «διάκριση». (Σημ. Σύντ.).

32) Στις εκδόσεις του Μανιφέστου μετά τη γερμανική έκδοση του 1872, το «των τάξεων γενικά» έγινε «τις τάξεις γενικά». (Σημ. Σύντ.).

33) Δεν εννοούμε την αγγλική παλινόρθωση του 1660-1689, αλλά τη γαλλική περίοδο της παλινόρθωσης του 1814-1830. (Σημείωση του Ένγκελς στην αγγλική έκδοση rου 1888).

34) Οπαδοί της δυναστείας των Βουρβόνων που ανατράπηκε το 1830. Εκπροσωπούσαν τα συμφέροντα των μεγάλων γαιοκτημόνων. Στον αγώνα ενάντια στη δυναστεία του οίκου της Ορλεάνης που κυριαρχούσε το 1830-1848 και που στηριζόταν στη χρηματιστική αριστοκρατία και τη μεγαλοαστική τάξη, ένα τμήμα των νομιμοφρόνων προχωρούσε συχνά στην κοινωνική δημαγωγία και συμπεριφερόταν σαν προστάτης των εργαζομένων από την εκμετάλλευση της αστικής τάξης (σημ. γερμ. Σύντ.).

35) Η «Νέα Αγγλία» (Young England) ήταν ένας κύκλος που ιδρύθηκε το 1824 από άγγλους αριστοκράτες, πολιτικούς και ανθρώπους των γραμμάτων, που προσχώρησαν στο Συντηρητικό Κόμμα (Τόρις). Γνωστοί εκπρόσωποι της «Νέας Αγγλίας» ήταν ο Μπέντζαμιν Ντισραέλι (1804-1881) και ο Τομας Κάρλαϊλ (1795-1881). Εξέφραζαν τη δυσαρέσκεια της αριστοκρατίας των γαιοκτημόνων για την αυξανόμενη οικονομική και πολιτική εξουσία της αστικής τάξης και χρησιμοποίησαν δημαγωγικά μέσα για να επηρεάσουν την εργατική τάξη και να τη χρησιμοποιήσουν κατά της αστικής τάξης [...] (Σημ. Γερμ. Σύντ.).

36) Στην έκδοση του 1888, μετά τις λέξεις «χρυσά μήλα» προστέθηκε η φράση  «που έπεσαν από το δέντρο της βιομηχανίας». (Σημ. Σύντ.).

37) Αυτό αφορά κυρίως τη Γερμανία, όπου οι ευγενείς της υπαίθρου και οι γιούνκερ εκμεταλλεύονται ένα μεγάλο μέρος από τα κτήματά τους για δικό τους λογαριασμό και με τη βοήθεια επιστατών, ενώ παράλληλα είναι μεγαλοπαραγωγοί ζάχαρης από τεύτλα και ρακής από πατάτες. Οι πλουσιότεροι άγγλοι αριστοκράτες δεν ξέπεσαν ακόμα τόσο πολύ, αλλά κι αυτοί ακόμα ξέρουν πώς μπορεί να εξουδετερώνει κανείς την πτώση της γαιοπροσόδου με την προσφορά του ονόματος του σε λίγο-πολύ αμφίβολης ποιότητας ιδρυτές μετοχικών εταιριών. (Σημείωση του Ένγκελς στην αγγλική έκδοση του 1888).

38) Στις εκδόσεις του 1872, 1883 και 1890 υπάρχει η λέξη «χριστιανικός». Στις εκδόσεις του 1848 στη θέση της υπάρχει η λέξη «ιερός» (Σημ. Σύντ.).

39) Στην έκδοση του 1888, η φράση «Στην παραπέρα εξέλιξή της, η τάση αυτή κατάντησε μια δειλή αποχαύνωση» αντικαταστάθηκε με τη φράση «Τελικά, όταν τα σκληροτράχηλα ιστορικά γεγονότα έδιωξαν κάθε μέθη αυταπάτης, η μορφή αυτή του σοσιαλισμού εκφυλίστηκε σε μιαν οικτρή αποχαύνωση». (Σημ. Σύντ.).

40) Στις εκδόσεις του Μανιφέστου μετά τη γερμανική έκδοση του 1872, παραλείπονται οι λέξεις  «για την αληθινή κοινωνία» (Σημ. Σύντ.).

41) Στην έκδοση του 1883, «Αυτή την υποκατάσταση της φιλοσοφικής τους φρασεολογίας» (Σημ. Σύντ.).

43) Στην έκδοση του 1883, το «ο γερμανός μικροαστός» αντικαταστάθηκε με το «ο γερμανός μικρός φιλισταίος». (Σημ. Σύντ.).

44) Η επαναστατική θύελλα του 1848 σάρωσε όλη αυτή την αξιοθρήνητη τάση και αφαίρεσε από τους οπαδούς της την όρεξη να μιλούν άλλο για σοσιαλισμό. Κύριος εκπρόσωπος και κλασικός τύπος αυτής της τάσης είναι o κ. Καρλ Γκριν. (Σημείωση του Ένγκελς στη γερμανική έκδοση του 1890).

45) Φαλανστήρια ήταν η ονομασία των σοσιαλιστικών αποικιών που σχεδίαζε ο Σαρλ Φουριέ. Ικαρία, ονόμαζε ο Καμπέ την ουτοπία του και αργότερα την κομμουνιστική του αποικία στην Αμερική. (Σημείωση του Ένγκελς στην αγγλική έκδοση του 1888). Αποικίες στο εσωτερικό (Home-colonies) ονομάζει ο Όουεν τις κομμουνιστικές, υποδειγματικές εταιρίες του. Φαλανστήρια ήταν το όνομα για τα κοινωνικά παλάτια που σχεδίασε ο Φουριέ. Ικαρία λεγόταν η φανταστική ουτοπική χώρα, που ο Καμπέ περιέγραφε τους κομμουνιστικούς της θεσμούς. (Σημείωση του Ένγκελς στη γερμανική έκδοση του 1890).

46) Πρόκειται για τους οπαδούς της παρισινής εφημερίδας La Reforme (H Μεταρρύθμιση), που υποστήριζαν την εγκαθίδρυση της δημοκρατίας, καθώς και μια σειρά δημοκρατικές και κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Η La Reform ήταν ημερήσια γαλλική εφημερίδα, όργανο των μικροαστών δημοκρατών και ρεπουμπλικάνων, καθώς και των μικροαστών σοσιαλιστών. Έβγαινε στο Παρίσι από το 1843 ως το 1850. Ο Ένγκελς δημοσίευσε διάφορα άρθρα στην εφημερίδα από τον Οκτώβρη του 1847 ως το Γενάρη του 1848 (Σημ. Σύντ.).

47) Το κόμμα που τότε αντιπροσωπευόταν από τον Λεντρί-Ρολέν στο Κοινοβούλιο, τον Λουί Μπλαν στη φιλολογία και στον καθημερινό τύπο από την εφημερίδα Reforme. Το όνομα «σοσιαλδημοκρατία» σήμαινε τότε για τους ανάδοχους του ένα τμήμα του δημοκρατικού ή ρεπουμπλικάνικου κόμματος με λίγο-πολύ σοσιαλιστικό χρώμα. (Σημείωση του Ένγκελς στην αγγλική έκδοση του 1888). Το κόμμα που λεγόταν τότε σοσιαλιστικό-δημοκρατικό κόμμα στη Γαλλία ήταν κόμμα που αντιπροσωπευόταν στην πολιτική από τον Λεντρί Ρολέν και στα γράμματα από τον Λουί Μπλαν. Ήταν δηλαδή πέρα για πέρα διαφορετικό από τη σημερινή γερμανική σοσιαλδημοκρατία. (Σημείωση του Ένγκελς στη γερμανική έκδοση του 1890).

48) Πολωνοί επαναστάτες δημοκράτες ξεσηκώθηκαν στις 22 Φλεβάρη 1846 στην Κρακοβία, που μετά το 1815 είχε περάσει κάτω από τον κοινό έλεγχο της Αυστρίας, της Ρωσίας και της Πρωσίας, σχημάτισαν εθνική κυβέρνηση και εξέδωσαν ένα μανιφέστο για την κατάργηση των φεουδαρχικών βαρών. Η εξέγερση κατεστάλη στις αρχές Μάρτη του 1846 [...] (Σημ. Σύντ.).