Το site του Βραχόκηπου ανανεώνεται. |
Home 
Βιβλιοθήκη Σαραντάκος Δημήτρης Απάντηση σε 5 ερωτήματα - Το πρώτο ερώτημα
Βιβλιοθήκη Σαραντάκος Δημήτρης Απάντηση σε 5 ερωτήματα - Το πρώτο ερώτημα
Κρίση
Φιλοξενούμενα Site
| Απάντηση σε 5 ερωτήματα - Το πρώτο ερώτημα |
 |
 |
| Βιβλιοθήκη - Σαραντάκος Δημήτρης |
| Συντάχθηκε απο τον/την Δημήτρης Σαραντάκος |
|
Σελίδα 3 από 10 ΤΟ ΠΡΩΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ Γιατί κατέρευσε ο υπαρκτός Σοσιαλισμός; Υστερ' απ' την εξέγερση της 17 του Ιούνη ο γραμματέας της Ένωσης Λογοτεχνών έβαλε και μοιράσανε στη Λεωφόρο Στάλιν προκηρύξεις που λέγανε πως ο λαός έχασε την εμπιστοσύνη της κυβέρνησης και δεν μπορεί να την κερδίσει παρά μονάχα με διπλή προσπάθεια. Δε θάταν τότε πιο απλό η κυβέρνηση να διαλύσει το λαό και να εκλέξει άλλον; Μπέρτολτ Μπρεχτ (1953) Είναι το κυριότερο ερώτημα, αν και μερικοί αμφισβητούν την υπόσταση του. Πραγματικά υπάρχουν αρκετοί, καλοπροαίρετοι, κομμουνιστές, που δεν το δέχονται. Ισχυρίζονται ότι η έκφραση κατάρρευσε είναι υπερβολική και δεν εκφράζει την πραγματικότητα. Κατά την άποψη τους δεν έχουμε κατάρρευση, αλλά ανατροπή των καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισμού στην Ανατολική Ευρώπη, την οποία προκάλεσαν όχι μόνο οι διαστρεβλώσεις των αρχών του σοσιαλισμού από τις ηγεσίες των τοπικών κομμάτων, αλλά και η δυτική προπαγάνδα και επιβουλή, όπως και η υπονομευτική, αν όχι προδοτική, δράση των οπαδών της περεστρόικα.1 Φυσικά κάνουν λάθος. Αν τα καθεστώτα αυτά είχαν τη λαϊκή υποστήριξη ή έστω την ανοχή, καμιά προπαγάνδα, επιβουλή ή υπονόμευση, δε θα μπορούσε ποτέ να ανατρέψει. Είδαμε όμως ότι τα καθεστώτα αυτά καταρρεύσανε, σαν πύργοι από τραπουλόχαρτα, και χωρίς να βρεθεί κανένας, εργάτης ή κομμουνιστής, να τα υπερασπιστεί. Αντίθετα, στις περισσότερες περιπτώσεις, στις ογκώδεις διαδηλώσεις που έριξαν τις ανατολικοευρωπαϊκές κυβερνήσεις, πρωτοστάτησαν εργάτες και κομμουνιστές, (ανεξάρτητα από την τροπή που πήραν ύστερα τα πράγματα), ενώ σε σημαντικό ποσοστό στελέχη της παλιάς κομματικής και κυβερνητικής ηγεσίας μεταπήδησαν με καταπληκτική ταχύτητα και ευκολία στο αντίπαλο στρατόπεδο και ετοιμάζονται να ενσωματωθούν στη νέα αστική τάξη των χωρών τους. Δεν είναι λοιπόν πειστικό ούτε και λογικό να ρίχνουμε το φταίξιμο στην περεστρόικα. Άλλωστε η αρχή της κατάρρευσης του πολωνικού, και εν μέρει του ουγγρικού, καθεστώτος τοποθετείται αρκετά χρόνια πριν από την περεστρόικα. Οσο για τα πρόσφατα γεγονότα στην Αλβανία και ο πιο κακόπιστος αντίπαλος του Γκορμπατσόφ δε θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι προκλήθηκαν από την περεστρόικα. Υπάρχουν και άλλοι, όχι φυσικά κομμουνιστές, που απορρίπτουν το ερώτημα, με τον ισχυρισμό πως δεν κατάρρευσε μόνον ο υπαρκτός σοσιαλισμός, αλλά ο σοσιαλισμός γενικότερα, χωρίς τον επιθετικό προσδιορισμό και αυτό, κατά την άποψη τους, αποδεικνύει την αντοχή και την αιώνια ισχύ του καπιταλισμού. Φυσικά κι αυτοί κάνουν ολοκληρωτικό λάθος. Ας μη χαίρονται κι ας μη σπεύδουν να βγάλουν εύκολα συμπεράσματα. Κανένας σοσιαλισμός δεν κατάρρευσε, αλλά μόνο καθεστώτα, που μικρή και μακρινή σχέση είχαν μ' αυτόν. Όσο για την αιώνια ισχύ του καπιταλισμού, υποπτεύομαι πως είναι τόσο ισχυρός και αιώνιος, όσο ήταν η δουλοκτητική κοινωνία στις παραμονές της επιδρομής των βαρβάρων. Το ερώτημα λοιπόν έχει υπόσταση, αλλά για να απαντηθεί είναι αναγκαία η αναδρομή στο παρελθόν. Πως άρχισαν τα πράγματα Όταν ο Λένιν και οι μπολσεβίκοι έκαναν στα 1917 την «έφοδο στον ουρανό» πίστευαν πως άρχιζαν την πρώτη φάση μιας καθολικής Παγκόσμιας Επανάστασης, που θ' ανέτρεπε τον καπιταλισμό σ' ολόκληρο τον κόσμο.Γνώριζαν πολύ καλά πως είναι πολύ πιο εύκολο ν' αρχίσεις την Επανάσταση σ' έναν από τους ασθενέστερους κρίκους του καπιταλισμού παρά στις ισχυρές βιομηχανικές χώρες της Δύσης, αλλά ταυτόχρονα ήξεραν πως είναι πολύ πιο δύσκολο να κρατηθεί και να προκόψει εκεί η Επανάσταση, παρά αν νικούσε σε μιαν ισχυρή καπιταλιστική δυτικοευρωπαϊκή χώρα.3 Όμως η Παγκόσμια Επανάσταση δεν έγινε. Στη Γερμανία οι στρατοκράτες σε μιαν «ανίερη» συμμαχία με τους σοσιαλδημοκράτες έπνιξαν στο αίμα την εξέγερση των σπαρταριστών. Στην Ουγγαρία η εφήμερη Δημοκρατία των Σνμβουλίων ανατράπηκε με την εισβολή ξένων στρατευμάτων. Έτσι η Επανάσταση κρατήθηκε μόνο στην Τσαρική Ρωσία κι άντεξε νικηφόρα την ξένη εισβολή και τον εμφύλιο πόλεμο. Νίκησε σε μιαν απέραντη αλλά καθυστερημένη χώρα, όπου επιβίωναν ισχυρά φεουδαρχικά κατάλοιπα, όπου η εργατική τάξη ήταν αδύνατη κι ολιγάριθμη, όπου το μοναδικό καθεστώς που επί αιώνες γνώρισε ο λαός ήταν η στυγνή απολυταρχία και όπου ποτέ δε λειτούργησαν κανενός είδους δημοκρατικοί θεσμοί. Πρέπει να γίνει κατανοητό ότι στα 1917 στη Ρωσία δεν εγκαθιδρύθηκε κάποιο σοσιαλιστικό κοινωνικό σύστημα, αλλά ξεκίνησε μια επίπονη, δύσκολη και περίπλοκη διαδικασία για το πέρασμα στο σοσιαλισμό. Αυτό πρώτος ο Λένιν το αναγνώρισε και δικαιολόγησε την προσθήκη του επιθέτου «σοσιαλιστική» στην ονομασία του νέου κράτους σαν έκφραση του μελλοντικού στόχου της Επανάστασης,4 την οποία άλλωστε τα κείμενα της εποχής ποτέ δεν αποκαλούν σοσιαλιστική αλλά μόνον εργατο-αγροτική.5 Ύστερα από δυόμισυ χρόνια εξουσίας και μετά την οδυνηρή εμπειρία του πολεμικού κομμουνισμού οι μπολσεβίκοι έκαναν μια στρατηγικού χαρακτήρα αλλαγή στην πορεία της Επανάστασης. Εγκαινίασαν τη Νέα Οικονομική Πολιτική (ΝΕΠ), με την οποία επανήλθε στον ιδιωτικό τομέα η μικρή βιομηχανία, το εσωτερικό εμπόριο και η αγροτική οικονομία, ενώ ο κρατικός τομέας κράτησε τη βαρειά βιομηχανία, τις μεταφορές, το εξωτερικό εμπόριο, τη γη και τις πηγές πρώτων υλών. Παράλληλα μπήκαν οι βάσεις του εξηλεκτρισμού της χώρας, (σχέδιο ΓΟΕΛΡΟ), του κεντρικού σχεδιασμού, (σχέδιο ΓΟCΠΛΑΗ), ενώ στην αγροτική οικονομία ενθαρρύνθηκε η δημιουργία γεωργικών συνεταιρισμών και κοινοτήτων, (αγροτικές κομμούνες), που συγκροτήθηκαν εθελοντικά και λειτουργούσαν με βάση τις αρχές της κοινοκτημοσύνης. Η προοπτική ήταν να κρατήσει η ΝΕΠ επί πολλά χρόνια6 μέχρις ότου η συσσώρευση εθνικού πλούτου, η ανάπτυξη νέων ισχυρών παραγωγικών δυνάμεων και η πάλη των τάξεων, (ενισχυμένη από το γεγονός ότι η εξουσία βρισκόταν ήδη στα χέρια φιλικών δυνάμεων), θα προκαλούσε τη νίκη του σοσιαλιστικού τομέα της οικονομίας σε βάρος του καπιταλιστικού. Εφαρμόζοντας τη ΝΕΠ οι μπολσεβίκοι μέναν πιστοί στο πνεύμα των μαρξιστικών θεωριών, σύμφωνα με τις οποίες οι μεταβολές των κοινωνικών συστημάτων είναι διαδικασίες μακρόχρονες και περίπλοκες κατά τις οποίες το καινούριο κοινωνικό σύστημα κυοφορείται επί μεγάλο χρονικό διάστημα στο εσωτερικό του παλιού. Άλλωστε σύμφωνα με τους κλασικούς του μαρξισμού δεν αρκεί να μεταβληθούν οι σχέσεις ιδιοκτησίας, (οι παραγωγικές σχέσεις), για ν' αλλάξει το κοινωνικό σύστημα και να δημιουργηθεί η νέα κοινωνία.7 Πρέπει παράλληλα να αναπτυχθούν νέες ισχυρότερες παραγωγικές δυνάμεις, ώστε το καινούριο κοινωνικό σύστημα να είναι ανταγωνιστικό και αποδοτικότερο σε σχέση με το παλιό. Μεγάλη σημασία έδιναν τόσο ο Μαρξ και ο Έγκελς όσο και ο Λένιν και οι μπολσεβίκοι στον ανθρώπινο παράγοντα και στην ταξική πάλη. Οι κυριότερες δυσκολίες που συνάντησαν στη φάση αυτή ήταν η έλλειψη κάθε είδους ειδικών, η τεράστια αναλογία του αγροτικού πληθυσμού (πολύ χαμηλής παραγωγικότητας και εξαιρετικά συντηρητικής νοοτροπίας), η έλλειψη τεχνογνωσίας, μηχανημάτων και ανταλλακτικών και η κακή κληρονομιά του εμφυλίου πολέμου. Οι μπολσεβίκοι αντιμετώπισαν τις τρομακτικές αυτές δυσκολίες με ακατάβλητο θάρρος και αδάμαστη αποφασιστικότητα, έχοντας στο πλευρό τους τα πιο ζωντανά στοιχεία της κοινωνίας. Η Επανάσταση είχε απελευθερώσει γιγάντιες λαϊκές δυνάμεις, αφοσιωμένες στους στόχους της και οι καρποί αυτής της απελευθέρωσης δεν άργησαν να φανούν και πρώτα πρώτα στον τομέα της Τέχνης και του Πολιτισμού. Χωρίς υπερβολή ότι καινούργιο έφερε ο εικοστός αιώνας στις Τέχνες, έχει σε μεγάλο βαθμό τις ρίζες του στη Σοβιετική Ένωση της δεκαετίας του '20.8 Ο Αϊζεστάιν στον κινηματογράφο, ο Μάγιερχολτ και ο Στανισλάβσκι στο θέατρο, ο Καντίνσκι, ο Σαγγάλ και πλήθος άλλοι στη Ζωγραφική, ο Μαγιακόφσκι, ο Μπλοχ, ο Παστερνάκ και ο Γιεσσένιν στην ποίηση, φέραν το πνεύμα της Επανάστασης στην Τέχνη και σημάδεψαν καθοριστικά την πορεία της από κει κι εμπρός. Δίκαια τη νεαρή Σοβιετική Ένωση την παρομοίαζαν με την Αθήνα της κλασικής αρχαιότητας.9 Αλλά και στην οικονομία η πρόοδος της ΕΣΣΔ ήταν ορατή. Αντιμετωπίστηκε η πείνα που μάστιζε μεγάλες περιοχές της υπαίθρου, νοικοκυρεύτηκε η βιομηχανία και μπήκαν οι βάσεις για μεγάλα τεχνικά έργα. Η άμιλλα, η εθελοντική εργασία και ο ενθουσιασμός ήταν τα κύρια χαρακτηριστικά αυτής της περιόδου. Το τεράστιο και ακανθώδες πρόβλημα των εθνοτήτων μπήκε στο δρόμο της καλύτερης δυνατής επίλυσης του. Ως τα τέλη της δεκαετίας του 30 στη θέση της «φυλακής των λαών», που ήταν η παλιά τσαρική Ρωσία, πρόβαλε η νεαρή Σοβιετική Ένωση, με τις ενωσιακές και αυτόνομες δημοκρατίες της, με τις αυτόνομες περιοχές και εθνικά εδάφη, με μιαν ομοσπονδιακή συγκρότηση, που την υιοθέτησαν με επιτυχία και άλλα πολυεθνικά κράτη, όπως οι Ινδίες και η Κίνα.10 Η επιτάχυνση Όσο ζούσε ο Λένιν οι μπολσεβίκοι, παρά τις διαφορετικές απόψεις που είχαν, σε σοβαρά πολλές φορές θέματα, (τις οποίες διαφωνίες ο Λένιν ποτέ δεν προσπάθησε να καταπνίξει)11 δρούσαν σαν ενιαία ομάδα. Μετά το θάνατο του όμως ξέσπασαν έντονες και φορτισμένες με μεγάλο πάθος διαμάχες, που κατάληξαν στην επικράτηση του Στάλιν. Ο Λένιν, σ' ένα από τα τελευταία του κείμενα, (που επί τριάντα σχεδόν χρόνια έμεινε άγνωστο για το σύνολο σχεδόν των κομμουνιστών), είχε τονίσει τη βιαιότητα του χαρακτήρα του Στάλιν και τους κινδύνους που εγκυμονούσε τυχόν διατήρηση του στο καίριο πόστο του Γενικού Γραμματέα. 12 Η διαθήκη αυτή του ηγέτη της Επανάστασης δεν τηρήθηκε. Η νέα ηγεσία της ΕΣΣΔ πολύ σύντομα αποφάσισε να επιταχύνει την πορεία προς το σοσιαλισμό. Η ΝΕΠ εγκαταλείφθηκε, πριν ακόμα συμπληρωθούν πέντε χρόνια εφαρμογής της. Εκπονήθηκε και μπήκε σ' εφαρμογή το πρώτο πεντάχρονο πλάνο, που είχε πραγματικά εντυπωσιακά αποτελέσματα. Για να απελευθερωθούν τα απαραίτητα για την εκβιομηχάνιση εργατικά χέρια και για να επιταχυνθεί και η αγροτική οικονομία αποφασίστηκε η γενική κολλεκτιβοποίηση των αγροτικών νοικοκυριών. Το πρώτο και το δεύτερο πεντάχρονα σχέδια δημιούργησαν την ισχυρή σοβιετική βιομηχανία, ενώ παράλληλα στρώθηκαν εκατοντάδες χιλιόμετρα σιδηροδρομικές γραμμές και ανοίχτηκαν δρόμοι σε παρθένα εδάφη. Στις παραμονές του πολέμου η ΕΣΣΔ ήταν η δεύτερη στην Ευρώπη και η τρίτη στον κόσμο στην παραγωγή ατσαλιού, ενέργειας και άλλων προϊόντων της βαρείας βιομηχανίας. Ταυτόχρονα ο πληθυσμός μορφώθηκε, ο αναλφαβητισμός εξαλείφθηκε, η ανεργία μηδενίστηκε και εξασφαλίστηκε περίθαλψη και πρόνοια για όλους. Από την άλλη πλευρά όμως η κολλεκτιβοποίηση, που έγινε κατά κανόνα βίαια και ισοπεδωτικά, προκάλεσε μείωση της γεωργικής παραγωγής και σχεδόν καταστροφή της κτηνοτροφίας, η οποία στα 1939 βρισκόταν σε χαμηλότερα επίπεδα απ' ότι στα 1913.13 Η εκβιομηχάνιση εξ άλλου ήταν μονόπλευρη. Αγνοήθηκε η ελαφρά βιομηχανία και η παραγωγή καταναλωτικών αγαθών περιορίστηκε στα απολύτως απαραίτητα. Με την εγκατάλειψη της ΝΕΠ, η λειτουργία της αγοράς, στον καθορισμό της τιμής και στον έλεγχο της ποιότητας των εμπορευμάτων, αντικαταστάθηκε από διοικητικούς μηχανισμούς, οι οποίοι πέρα από τα άπειρα προβλήματα, που δημιούργησαν, προκάλεσαν την εμφάνιση και τη σταδιακή ανάπτυξη ενός πολυμελούς μη παραγωγικού στρώματος γραφειοκρατών. Το στρώμα* αυτό σταδιακά αυτονομήθηκε από την κοινωνία και στα μεταπολεμικά χρόνια πήρε τερατώδεις διαστάσεις, έβαλε κάτω από τον έλεγχο του κύριους τομείς της οικονομίας και, κατά τα λεγόμενα χρόνια της στασιμότητας, συνδέθηκε με το οργανωμένο έγκλημα. * Μερικοί ερευνητές το ονομάζουν τάξη. Δε συμφωνώ, αλλά το ζήτημα χρειάζεται μεγαλύτερη ανάλυση και δεν είναι του παρόντος. Όλες αυτές οι κοσμογονικές μεταβολές, που μέσα σε λιγότερο από δέκα χρόνια μεταμόρφωσαν την απέραντη χώρα, έγιναν σε περίπλοκες, εξαιρετικά αντιφαντικές και ταυτόχρονα πολύ δύσκολες συνθήκες. Η ταξική πάλη πήρε οξύτατες και, συχνότατα, αιματηρές μορφές, ιδίως στα χωριά, όπου ανοίχτηκαν βαθειές και δυσεπούλωτες πληγές.14 Η αφοσίωση μεγάλων λαϊκών στρωμάτων στα ιδανικά της Επανάστασης εξακολουθούσε να δίνει καρπούς, αλλά ταυτόχρονα άρχισαν να εκδηλώνονται ισχυρές διαφωνίες και αντιδράσεις, ιδίως όταν, στα μέσα της δεκαετίας του '30 φάνηκε καθαρά πως η κολλεκτιβοποίηση της γεωργίας, όχι μόνο δεν είχε τα αναμενόμενα αποτελέσματα αλλά αντίθετα οδηγούσε σε καταστροφή. Η κομματική ηγεσία αντιμετώπισε τις διαφωνίες και tic αντιδράσεις με απόλυτη αδιαλλαξία και περιττή σκληρότητα. Μη αρκούμενη στον ενθουσιασμό και στην αυτοθυσία, που έδειχναν στην προσπάθεια της εκβιομηχάνισης πλατιές μάζες εργαζομένων, κομμουνιστών και εσωκομματικών, η ηγεσία της χώρας επέβαλε στις εργασιακές σχέσεις σκληρή στρατιωτική πειθαρχία. Μπροστά στο στόχο του ξεπεράσματος του πλάνου αγνοήθηκε ο άνθρωπος και οι ανάγκες του. Οι εργάτες δέθηκαν με τα εργοστάσια και η μετακίνηση τους από τόπο σε τόπο απαιτούσε ειδική άδεια και φύλλο πορείας. Τα σοβιετικά συνδικάτα στην περίπτωση αυτή δεν έκαναν τίποτε για να βοηθήσουν τους εργάτες. Είχαν μεταβληθεί σε ιμάντα μεταβίβασης των εντολών της κομματικής ηγεσίας. Στον τομέα των διεθνικών σχέσεων μέσα στη Σοβιετική Ένωση είχαμε στην αρχή της δεκαετίας του '30 ανακοπή της γιγαντιαίας και τολμηρής πορείας της Επανάστασης προς μια «Ένωση ελεύθερων δημοκρατιών» και προς το τέλος της δεκαετίας σαφή οπισθοχώρηση. Αναβίωσε ο τόσο μισητός στον Λένιν μεγαλορρωσικός σωβινισμός καθώς και ένας έρπων αντισημιτισμός, ενώ σημειώθηκε μια τελείως αδικαιολόγητη καταπίεση διαφόρων μικρών εθνοτήτων, όπως οι έλληνες της Αζοφικής, οι ελληνοπόντιοι του Καυκάσου, οι κορεάτες της Άπω Ανατολής, οι τούρκοι Μεσχέτ της Γεωργίας κ.ά. που εκτοπίστηκαν στην Κεντρική Ασία. Στον τομέα της Τέχνης και του Πολιτισμού τα αποτελέσματα ήταν το ίδιο καταστροφικά: Πάμπολλοι διανοούμενοι όπως ο Μαγιερχόλντ, ο Ζοοτσένκο, ο Μαντελστάμ, ο Μπαμπέλ και άλλοι εξοντώθηκαν, ενώ άλλοι σαν το Γιεσσένιν ή το Μαγιακόφσκι αυτοκτόνησαν. Άλλοι όπως οι Ιλφ και Πετρώφ, ο Μπουλγκάκωφ ή ο Παστερνάκ σιώπησαν, μερικοί για πάντα και άλλοι, όπως ο Καντίνσκι, ο Σαγκάλ, ο Γκόρκι και ο Αϊζενστάιν εκπατρίστηκαν, για πάντα ή για λίγο. Το πραγματικό και αναμφισβήτητο γεγονός της ιμπεριαλιστικής περικύκλωσης και οι διακηρυγμένες προθέσεις ισχυρών καπιταλιστικών δυνάμεων να καταστρέψουν τη Σοβιετική Ένωση, σε συνδυασμό με την άνοδο του φασισμού σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, αποτέλεσαν τη δικαιολογία για την εξαπόλυση άγριων διωγμών των αντιφρονούντων. Ταυτόχρονα εντάθηκε η πάλη κατά του τροτσκισμού και καθιερώθηκε η, ψευδής όπως αποδείχτηκε, ταυτότητα τροτσκιστής = πράκτορας του ιμπεριαλισμού. Οι διώξεις αυτές προκάλεσαν εκατόμβες θυμάτων, ο συνολικός αριθμός των οποίων δεν έχει ακόμα υπολογιστεί με ακρίβεια. Το βέβαια είναι ότι τα 90% της παλιάς φρουράς των μπολσεβίκων, των συναγωνιστών του Λένιν, το μεγαλύτερο μέρος των μελών της Κ.Ε. του Π.Κ.Κ. (μπ) που είχαν εκλεγεί από το 17ο Συνέδριό του, (που είχε ονομαστεί «Συνέδριο των νικητών»), καθώς και χιλιάδες ανώτατα στελέχη του Κόκκινου Στρατού, εξοντώθηκαν στις μεγάλες εκκαθαρίσεις, στα τέλη της δεκαετίας του '30. .......................................... Πιστεύω πως δεν είναι σκόπιμο να συνεχίσω την ιστορική αυτή αναδρομή. Όλα όσα έγιναν από κει και πέρα και στην ΕΣΣΔ και στις χώρες του λεγόμενου υπαρκτού σοσιαλισμού καθορίστηκαν σχεδόν νομοτελειακά από τις εξελίξεις της δεκαετίας 1929-1939 στη Σοβιετική Ένωση, οι οποίες ματαίωσαν την ανάπτυξη εκεί μιας αυθεντικής σοσιαλιστικής κοινωνίας. Οι λόγοι της αποτυχίας Πολλοί είναι οι λόγοι, που το όνειρο εκατομμυρίων εργαζομένων σ' όλον τον κόσμο, για μια κοινωνία ελευθερίας, δικαιοσύνης, αφθονίας και ανθρωπιάς, μεταβλήθηκε σταδιακά σε μιαν αυταρχική, μίζερη και περιχαρακωμένη καρικατούρα της. Πρώτα πρώτα δεν έγινε κοινωνικοποίηση αλλά κρατικοποίηση των μέσων παραγωγής. Η διαφορά ανάμεσα σ' αυτους τους δύο όρους είναι τεράστια, γιατί στην πρώτη περίπτωση τον έλεγχο των παραγωγικών μονάδων τον ασκούν οι διάφοροι κοινωνικοί φορείς, ενώ στη δεύτερη τα διάφορα υπουργεία. Υπερτονίστηκε ακόμη η σημασία του ρόλου των παραγωγικών δυνάμεων ως κύριου μοχλού των αλλαγών και υποτιμήθηκε ο ρόλος της πάλης των τάξεων.15 Αυτό οδήγησε στην υποταγή των κοινωνικών σχέσεων στις παραγωγικές δυνάμεις και στη μετατροπή των ανθρώπων σε απλά «γρανάζια» των μηχανών. Έτσι στην ανάπτυξη της ΕΣΣΔ επεκράτησε ένας άκαμπτος και απάνθρωπος γραφειοκρατικός οικονομισμός. Το διακηρυγμένο αίτημα της κατάργησης της μισθωτής εργασίας ξεχάστηκε. Όχι μόνο δεν είχαμε κάποια έναρξη διαδικασιών για τη μετατροπή των εργαζομένων σε ελεύθερους συνεταιρισμένους και αυτοδιοικούμενους παραγωγούς, αλλά αντίθετα είχαμε τη γενική υπαλληλοποίηση του πληθυσμού. Δεν υπήρξε πορεία για ενοποίηση της κοινωνίας, αλλά αντίθετα βάθεμα της διαίρεσης της σε στρώματα που είχαν σε πολλά σημεία χαρακτήρα κάστας. Ύστερα υποτιμήθηκαν ως το μηδενισμό τους από την αρχή (κι εδώ ευθύνεται και ο Λένιν και οι μπολσεβίκοι), προγενέστερες κατακτήσεις του ανθρώπου, με τη δικαιολογία ότι αφορούσαν «αστικούς» θεσμούς. Η Διακήρυξη των δικαιωμάτων τον εργαζομένου και υφισταμένου εκμετάλλευση ανθρώπου, που έβγαλε το 3ο Συνέδριο των Σοβιέτ στα 1918, συγκρίνεται δικαιολογημένα με τη Διακήρυξη των δικαιωμάτων του ανθρώπου και τον πολίτη του 1789 και σε πολλά σημεία της είναι πιο προωθημένη από αυτήν, γιατί εισάγει καινούργιες έννοιες και αρχές, όπως η έννοια του υφιστάμενου εκμετάλλευση ανθρώπου, η έννοια των κοινωνικών δικαιωμάτων και ελευθεριών του ανθρώπον, η αρχή της κατάργησης της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο, η αρχή της αντοδιάθεσης των λαών κ.ά., από την άλλη μεριά όμως παραλείπει δυο πολύ σημαντικές αρχές της διακήρυξης του 1789: την αρχή του χωρισμού των εξουσιών και την αρχή της ισότητας των πολιτών απέναντι στο νόμο.16 Οι παραλείψεις αυτές, που πέρασαν στο 1ο, (και σ' όλα τα επόμενα), σοβιετικό σύνταγμα, είχαν ολέθριες συνέπειες, η πρώτη μεν γιατί δημιούργησε νομικό κυκεώνα17 στις αρμοδιότητες των σοβιέτ, με αποτέλεσμα να τις ιδιοποιηθεί σταδιακά το κόμμα, η δε δεύτερη γιατί νομιμοποίησε τις διώξεις, στην αρχή μεν των ευγενών και των κληρικών, κατόπιν των κουλάκων και στο τέλος όλων γενικά των «εχθρών του λαού». Ο όρος αυτός με την αοριστία του μπορούσε να επεκταθεί και να καλύψει οποιονδήποτε. Τέλος αγνοήθηκε από τους οπαδούς της θεωρίας τον σοσιαλισμού σε μια χώρα, πως εδώ και διακόσια σχεδόν χρόνια ο πλανήτης μας είναι ενιαίος, πως οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ των διαφόρων τμημάτων του είναι αναπόφευκτες και πως οποιοδήποτε κοινωνικό ή οικονομικό σύστημα, για να επιβιώσει, πρέπει να είναι ικανό να αντιμετωπίσει με επιτυχία το σκληρό ανταγωνισμό των άλλων συστημάτων, σ' όλους τους τομείς: στην Οικονομία, στην Επιστήμη, στον Πολιτισμό. Την ανταγωνιστικότητα αυτή, του υπό διαμόρφωση σοσιαλιστικού συστήματος, είχε επαγγελθεί από το 1922 ήδη ο Λένιν.18 Υπάρχουν κι άλλοι, δευτερεύοντες αλλά καθόλου αμελητέοι λόγοι, μολονότι πολλοί σύντροφοι τους θέλουν πρωτεύοντες και κυρίαρχους. Οι λόγοι αυτοί είναι τα εκτεταμένα ερείπια από τον εμφύλιο πόλεμο και την ξένη επέμβαση, στην αρχή της Επανάστασης, οι τρομακτικές καταστροφές, που προκάλεσε ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος, τα σαμποτάζ των εχθρών της σοβιετικής εξουσίας, ο ξέφρενος ανταγωνισμός στους εξοπλισμούς κι άλλοι. Επιμένω πως δεν είναι αυτοί οι κύριοι λόγοι της αποτυχίας. Στο κάτω κάτω, οι λόγοι αυτοί δεν υπήρχανε στην Ουγγαρία ή την Τσεχοσλοβακία, όπου όμως οι εξελίξεις ήταν παρόμοιες. Πιο πολύ επέδρασαν ορισμένοι υποκειμενικοί παράγοντες, όπως η έλλειψή κάθε δημοκρατικής παράδοσης στην παλιά Ρωσία, η λατρεία του κράτους, η μυστικοπάθεια και ο συντηρητισμός της μεγάλης μάζας του ρωσικού λαού και άλλοι το ίδιο σοβαροί. Η κατάρρευση των καθεστώτων στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη είχε πολύ πιο βαθειές αιτίες: την παραγνώριση και την κακοποίηση του παράγοντα άνθρωπος και το δίχασμό, αντί της προσδοκούμενης ενοποίησης, της κοινωνίας. Μήπως όμως δε γινόταν αλλιώς; Είναι μια ένσταση που προβάλλεται από πολλούς κι ως ένα σημείο ευσταθεί. Πραγματικά στην καθημαγμένη και κατερειπωμένη από τον εμφύλιο πόλεμο και την ξένη επέμβαση νεαρή Σοβιετική Ένωση, για ποιο βαθμιαίο μαρασμό του κράτους και για τι είδους αυτοδιοικούμενους συνεταιρισμένους παραγωγών να μιλήσει κανείς. Τι θάπρεπε να κάνουν οι μπολσεβίκοι; Να παράδιναν την εξουσία στους αστούς και να περίμεναν να ωριμάσουν οι συνθήκες για σοσιαλισμό για να τον ξαναπάρουν; Όχι βέβαια, αυτό θάταν μια προδοσία, δεν υπάρχει αμφιβολία. Αλλά είκοσι χρόνια μετά, όταν οι υλικοτεχνικές συνθήκες είχαν ωριμάσει, ο συγκεντρωτισμός κι ο αυταρχισμός όχι μόνο δε μετριάστηκαν, αλλά αντίθετα απόχτησαν τερατώδεις διαστάσεις. Και το 1945-1948 το σοβιετικό σύστημα μεταφυτεύθηκε αυτούσιο στην Τσεχοσλοβακία, την Ανατολική Γερμανία, την Ουγγαρία και αλλού όπου οι συνθήκες ήταν ήδη ώριμες για πιο ριζικούς μετασχηματισμούς. Δεν ευσταθεί λοιπόν η ένσταση. |